Materialisme is een illusie

Materialisme is de filosofische positie dat alle dingen zijn gemaakt van materie, of tenminste dat alle dingen evolueren vanuit de fysieke wetten van de natuur. In andere woorden, je zou kunnen stellen dat materialisme het fundamentele geloof vertegenwoordigt in de wetenschap boven al het andere. Immers, de fysica is gebaseerd op de wetenschap, dus daaruit volgt dat met een voldoende geavanceerde wetenschap alle fysica, en daarmee het universum als geheel, verklaard zouden kunnen worden.

Helaas zitten er nogal wat gaten in deze redenatie. Ik zal je twee argumenten laten zien waarom materialisme hooguit een onvolledige visie op het universum geeft. En zodra we dat hebben vastgesteld kunnen we ook inzien waarom de materiële wereld uiteindelijk eigenlijk slechts een illusie is.

Gebreken van het materialisme

Het eerste argument tegen materialisme is een simpele maar filosofische. Als deze je niet overtuigt, dan hebben we er nog één die wat complexer is, maar zelf ook z’n wortels in de fysica heeft.

Het filosofische argument tegen materialisme

De fysica kan worden samengevat als de wetenschappelijke theorieën die alle observeerbare fenomenen proberen te verklaren. Dit is een prachtig doel en tevens één waar ik zelf ook achter sta. Echter, we moeten daarmee wel een fundamentele beperking erkennen: Het kan alleen beschrijven en verklaren datgeen dat ook daadwerkelijk observeerbaar is. Dat moet ook wel, want zonder observatie zou de wetenschappelijke methode zelf niet van toepassing zijn. Maar dit leidt direct naar één van de grootste mysteries van de wetenschap: Wat is observatie? De wetenschap kan wel alle observeerbare fenomenen beschrijven, maar het kan niet het concept observatie zelf verklaren.

Maakt dat uit? Ja. Immers, er is tenminste één concept dat we tegelijk zowel kunnen observeren als níet kunnen observeren. Dit is ons bewustzijn. Iedereen weet dat ‘ie een bewustzijn heeft, want we zijn er eerste graads getuige van. We zijn allemaal getuige van ons eigen bewustzijn, dus we weten dat het bestaat, maar tegelijk kunnen we niet het bewustzijn van anderen zien of meten. We kunnen veronderstellen dat anderen net zo’n bewustzijn hebben als wijzelf. Er is namelijk geen rationeel argument dat dit niet zo is, maar bewijzen kunnen we het niet.

Bewustzijn kan niet wetenschappelijk worden gemeten of geobserveerd en daarmee valt het buiten het domein van de fysica. Dit betekent dat materialisme hooguit een onvolledig beeld van het universum biedt. En gebaseerd op het idee van falsifieerbaarheid hebben we slechts één voorbeeld nodig die het tegendeel van een theorie bewijst, en het concept van bewustzijn is zo’n tegenvoorbeeld als het aankomt op de theorie van het materialisme.

Natuurlijk hebben materialisten zich deze tekortkoming van hun theorie ook gerealiseerd, en zij hebben het “opgelost” door te veronderstellen dat bewustzijn zelf ook een fysieke eigenschap is en dat die “ontwaakt” uit andere fysieke eigenschappen. Naar mijn mening is het tamelijk jammer dat zo veel wetenschappers dit idee lijken te hebben geaccepteerd, aangezien er niets wetenschappelijks aan is. Wanneer ontwaakt bewustzijn? Niemand weet het. Hoe ontwaakt bewustzijn? Niemand weet het. Het is niet eens een theorie, maar puur een aanname om een ongemakkelijk vraagstuk onder het tapijt te schuiven.

De enige reden die ik tot nog toe heb gehoord waarom mensen in ontwakend bewustzijn geloven is omdat het wel waar moet zijn. Maar ze geloven niet dat het waar is vanwege enige rationele of wetenschappelijke reden. De reden dat het waar “moet” zijn is omdat anders hun wereldbeeld in duigen valt. Het is simpelweg een geloof, en niet één die gestoeld is op de wetenschap.

Als we intellectueel eerlijk willen blijven kunnen we ontwakend bewustzijn niet als feit accepteren. We moeten open van geest blijven en accepteren dat inderdaad, materialisme slechts een incomplete visie is op de realiteit.

Het fysieke argument tegen materialisme

Maar er is meer dan alleen een filosofisch argument tegen materialisme. De fysica zelf wijst ons ook in de richting van een invloed van buitenaf die verantwoordelijk gehouden dient te worden voor observatie. In dit geval draait het om een logisch argument. Immers, als we de fysica verantwoordelijk zouden houden voor z’n eigen observatie, dan komen we uit bij een paradox — een logische tegenstelling.

Laat me dat uitleggen.

Kwantumfysica is een onderdeel van de fysica. Het is een uitzonderlijk vreemd onderdeel van de fysica, maar tevens een van de meest fundamentele onderdelen ervan. Ik heb wel eens het argument gehoord dat we geen betekenisvolle conclusies kunnen verbinden aan de kwantumfysica, omdat het zo vreemd is dat niemand het volledig begrijpt. En het klopt dat de wetenschappelijke methode niet echt kan verklaren waarom kwantumfysica zo vreemd is en daarom moeten we voorzichtig zijn met het verbinden van wetenschappelijke conclusies hieraan. Maar dat betekent niet dat we er helemaal geen conclusies aan kunnen verbinden, zoals de falsifieerbaarheid van het idee van materialisme.

Kwantumfysica laat ons zien dat fysieke materie niet bestaat als onafhankelijke entiteit. Materie bestaat niet slechts als deeltjes — als neutronen of electronen — maar het bestaat in een zogenaamde golf-deeltjes-dualiteit. Materie kan zich manifesteren als deeltjes, maar het kan ook bestaan als een wiskundige golffunctie. Dus wanneer is materie een deeltje, en wanneer bestaat het slechts als een golffunctie? Het antwoord is: dat hangt ervan af of het geobserveerd wordt.

Als je het voorgaande argument gelezen hebt, dan voel je nu waarschijnlijk enigszins nattigheid, want de wetenschap kan het concept observatie zelf niet verklaren. Maar de wetenschap kan wel met experimenten bewijzen dat de golf-deeltjes-dualiteit bestaat. En deze dualiteit is zelfs niet alleen van toepassing op neutronen en electronen. Het is tevens van toepassing op moleculen als geheel. We weten niet waar de grens is, en voor zover we weten is die er niet. Het hangt allemaal af van observatie.

Is het dus mogelijk dat observatie iets is dat bestaat binnen de observeerbare werkelijkheid van de fysica? Misschien als een soort “ontwakende” eigenschap? Zonder observatie is materie niets dan energie die gebonden is aan een wiskundige golffunctie. De manifestatie tot deeltjes van materie is afhankelijk van observatie om te kunnen bestaan. Dus deeltjes — de materiële manifestatie zelf — kan onmogelijk leiden tot het ontwaken van observatie, anders zou er een circulaire afhankelijk ontstaan. Dat is de paradox. We zouden verzanden in een kip-en-ei probleem waar we niet uitkomen zonder een soort invloed van buitenaf nodig te hebben.

Dus is het dan misschien mogelijk dat observatie voortkomt uit de golffunctie van energie? Misschien, maar let op dat we geen energie kunnen observeren in deze staat, want zodra we dit proberen verandert het direct weer in deeltjes. Dat is het hele probleem van de golf-deeltjes-dualiteit. Dus ja, misschien “ontwaakt” observatie vanuit deze staat, maar we zijn dan nog steeds niet in staat om het te observeren of te meten, en daarmee blijft het buitengesloten van het domein van de fysica.

Moeten we dan concluderen dat het allemaal simpelweg wiskunde is? Ik zei dat energie is verbonden aan een wiskundige golffunctie, dus misschien is wiskunde het antwoord? Helaas, zelfs dit blijkt niet het geval. De onvolledigheidsstellingen van Gödel laten ons zien dat wiskunde zelf geen zelf-consistente waarheid is. De wiskunde bestaat alleen op basis van een waarheid welke is gedefinieerd buiten het domein van de wiskunde zelf. En toegepast op de fysica kan ook wiskunde niet verklaren waarom golffuncties samenvallen tot deeltjes onder observatie.

Materie is slechts een illusie

Ongeacht hoe we er tegen aankijken, observatie en bewustzijn blijven concepten die moeilijk te bevatten zijn. We weten dat bewustzijn bestaat, want we ervaren dat van onszelf. En door ons bewustzijn observeren we de wereld. En binnen deze wereld zien we tevens elkaar, andere instanties van bewustzijn, die op de één of andere manier vreemd van ons zijn, en toch herkenbaar.

Dus wat is al die materie die ons scheidt? Het is sowieso geen zelf-bestaand materialistisch universum, want materialisme kan ons niet verklaren. Maar er zijn meer manieren om naar het universus te kijken dan alleen materialisme: Filosofisch idealisme stelt dat de enige échte realiteit die van het verstand, onze geest, of bewustzijn is.

Het bestaan van het mentale universum werd al beargumenteerd vanuit een wetenschappelijk perspectief door Richard Conn Henry, professor in de fysica en astronomie. Maar al lang daarvoor werd deze realiteit geaccepteerd door filosofieën zoals het Taoisme en Buddisme.

Als we intellectueel eerlijk willen blijven, niet alleen met onszelf, maar met het universum als geheel, dan moeten we accepteren dat materialisme slechts een illusie is, een projectie van ons denken. De grotere waarheid is die van de geest, van het bewustzijn, of spiritueel van aard. We slagen er misschien niet goed in om deze zaken te definiëren, maar we kunnen wel ontzag tonen in het aangezicht van iets dat ons verstand te boven gaat.

In de Filosofie der Balans heb ik ervoor gekozen dit concept te benoemen tot de Universele God. Omdat ik geloof dat alle oprechte pogingen tot religie, en alle vormen van spirituele overtuiging, uiteindelijk slechts pogingen waren om deze hogere waarheid te omschrijven, hetzij rechtstreeks, hetzij door een pad te beschrijven dat ons ertoe kan leiden. En zoals Richard Conn Henry goed wist te articuleren, zelfs het pad van de wetenschap leidt ons daar uiteindelijk naartoe… mits we niet verblind raken door illusies van het materialisme.